85 godina od osnivanja Logora na Banjici

Na današnji dan, 5. jula 2026. godine, navršava se 85 godina od osnivanja koncentracionog logora Banjica. Već u prvim nedeljama okupacije razmatrana je ideja o osnivanju logora u Beogradu, a prvi pisani tragovi koji se mogu dovesti u vezu sa osnivanjem Banjice potiču iz maja 1941. godine. Odluka o osnivanju logora doneta je pre 22. juna. Nemci su u početku predlagali da za njegovu lokaciju bude iskorišćena zgrada bivšeg zatvora Suda za zaštitu države na Adi Ciganliji, ali se od toga odustalo. Specijalna komisija, sastavljena od pripadnika Uprave grada Beograda i Gestapoa, odlučila je da logor bude smešten u zgradi 18. pešadijskog puka na Banjici, koja je zbog svoje veličine mogla da primi veliki broj zatvorenika.

Formalnu odluku o osnivanju Banjčkog logora nemačke okupacione vlasti donele su pre 10. jula, što potvrđuje pismo Dragomira Jovanovića, upravnika Grada Beograda, upućeno predsedniku Beogradske opštine. Iako se iz dokumenta ne može utvrditi tačan datum donošenja odluke, pretpostavlja se da je to bio 5. jul – dan kada je na Banjicu stigao Svetozar Vujković, postavljen za upravnika logora. Prvi zatvorenici, 87 muškaraca i 12 žena, stigli su 9. jula. Među njima bio je i Kraljevčanin Slobodan Luković, student filozofije i komunista, koji je streljan već 15. avgusta 1941. godine.

U trenutku dolaska prvih zatvorenika gvozdene rešetke bile su postavljene samo u jednoj prostoriji u suterenu, ali je ubrzo počelo prilagođavanje zgrade novoj nameni. Postavljena su masivna vrata sa gvozdenim polugama, rešetke na svim prostorijama i metalne pregrade između hodnika i holova. Tokom septembra 1941. godine podignuti su zidovi visoki pet metara koji su zamenili bodljikavu žicu. Logor je bio dodatno obezbeđen stražarskim kulama sa mitraljezima i reflektorima koji su noću osvetljavali prostor.

Iako je Svetozar Vujković bio upravnik logora, a njegov pomoćnik Đorđe Kosmajac, ključne odluke donosio je Gestapo, čiji su pripadnici bili komandanti logora. Među nemačkim osobljem nalazili su se i folksdojčeri, a po surovosti su posebno ostali upamćeni podoficir Peter Kriger i lekar, major Jung.

Zatvorenici su bili raspoređivani u različite prostorije u zavisnosti od toga da li ih je uhapsio Gestapo ili Specijalna policija, mada je bilo i mešovitih soba. Već prema rasporedu moglo se naslutiti da li nekoga očekuje streljanje, prinudni rad ili eventualno oslobađanje. Tokom juna 1942. godine uvedena je podela zatvorenika u četiri kategorije prema procenjenoj „krivici“, ali ni oni svrstani u blaže kategorije nisu bili pošteđeni streljanja.

Po dolasku u logor zatvorenicima su oduzimane sve lične stvari, a njihovi podaci upisivani su u logorske knjige. Dan je počinjao oko pet časova ujutru. Hrana je bila oskudna – prvi obrok dobijali su tek oko deset sati, najčešće malo proje od ubuđalog brašna, dok je za ručak služena retka čorba. Posle 18 časova zatvorenici su zatvarani u sobe. Šetnje su bile povremeno dozvoljene, ali bez razgovora, sa rukama na leđima i pognute glave.

Najteži deo logoraškog života bila su saslušanja. Glad, loša higijena i nehumani uslovi dovodili su do epidemija dizenterije i pegavog tifusa. Politički razgovori, pevanje, pravljenje buke i posedovanje bilo kakvog pribora za pisanje bili su strogo zabranjeni. Uprkos tome, zatvorenici su u sobama recitovali poeziju, organizovali mala predavanja i kulturne programe, a zabeleženo je i nekoliko uspešnih bekstava iz logora.

Logor na Banjici postojao je do oktobra 1944. godine, kada su poslednji zatvorenici oslobođeni 4. oktobra. U logorskim knjigama evidentirano je 23.697 imena, ali se smatra da je ukupan broj zatočenih bio veći, jer mnogi koji su odmah odvođeni na streljanje nisu ni upisivani. Među zatvorenicima bilo je oko hiljadu maloletnika.

Kroz Banjički logor prošlo je i nekoliko desetina Kraljevčana i stanovnika okolnih sela. Pored Slobodana Lukovića, među njima su bili Olga Milutinović, braća Jovan i Života Pirić, Branko Nasakanda, Jovanka Hljup Đorđević sa ćerkom Mirjanom i Vladimir Radičević. Dok su neki uspeli da prežive rat, za druge je Banjica predstavljala poslednje poglavlje njihovih života.

Izvor: Milena Baltić, urednica obrazovno-naučnog programa, Narodni muzej Kraljevo.